Mijn gesprek met Carlien is bijzonder. Ze vertelt wat er in haar moederschap verandert nu ze haar Etenslessen gebruikt voor de opvoeding van haar kinderen. Gevoeligheid voor suiker is vaak erfelijk. Wat doe je als je ziet dat je kind daar net zo gevoelig voor is als jij? Ze geeft een paar inspirerende voorbeelden.
Ze vertelt ook waarom afvallen nu veel gemakkelijker gaat, wat zelfleiderschap voor haar betekent en hoe ze dat voorleeft in haar gezin. Als beginner in het programma van Etenslessen geeft ze een krachtig perspectief: veranderen kan soms sneller gaan dan je denkt en iedereen om je heen profiteert van jouw Etenslessen.
Ik dacht vanmorgen na over blijvend gewicht verliezen, gewicht verliezen dat niet meer terugkomt. Twee belangrijke ontdekkingen in dat proces sprongen eruit, waarvan ik dacht: dit is toch wel echt goud in je handen. Voor mij was het zeker goud in mijn handen. Ik heb het nu niet over de redenen waarom je wilt afvallen, niet over je gewicht, je uiterlijk of je gezondheid. Ik heb het over het proces zelf.
Het eerste is het feit dat overeten gedrag is dat je kunt ontgroeien. Je kunt dat echt ontgroeien. Waar je bij het volgen van een dieet vaak een hamsterwiel-effect ervaart, van iedere keer opnieuw een nieuwe poging, afvallen en weer aankomen, afvallen en weer aankomen. Het alsmaar niet lang genoeg kunnen volhouden om je streefgewicht te bereiken. En als je het bereikt, zie je dat resultaat weer tussen je vingers door glippen.
Wat is het verschil tussen dat hamsterwiel of het ontgroeien van overeten? In dat hamsterwiel moet je je verlangen naar eten steeds opnieuw onderdrukken, bevechten, disciplineren. Als je overeten ontgroeit, verliest het je interesse. Dat is wat het betekent. Ik weet zeker dat er gedrag is, als je kijkt naar jezelf en je jongere zelf en wie jij nu bent, dat je kunt zien dat er gedrag is dat je bent ontgroeid. Gedrag dat je bent ontgroeid trekt niet meer aan je.
Je voelt je heel zeker op de plek waar je staat. In Etenslessen zie ik dat als de momenten waarop je zegt: oh, normaal gesproken was ik nu gaan eten, maar het kwam niet eens in me op. Of: normaal gesproken zou ik nu gaan eten en ik dacht er wel even aan, maar ik had geen zin in de nasleep daarvan en ik heb een beter alternatief. Een alternatief dat me meer aanspreekt, dat beter aansluit bij wie ik wil zijn en hoe ik wil leven.
Een andere belangrijke ontdekking die ik echt als goud in mijn handen heb ervaren, is dat je ontdekt dat je verlangen naar eten iets is dat je zelf, onbewust, maar zelf hebt gecreëerd. Als dat verlangen voor jou soms echt uit de klauwen is gelopen, kun je het idee krijgen en overtuigd raken dat eten gewoon sterker is dan jij. Dat jouw verlangen naar eten sterker is dan jij.
Als je dat al heel lang zo ervaart, kun je ook nog gaan geloven dat er met jou op dat vlak gewoon iets mis is. Dat je dit probleem misschien al te lang hebt om daar nog uit te kunnen komen. Dat doet iets in de relatie met jezelf. Het ondermijnt je zelfvertrouwen. Je ervaart een machteloosheid in je leven bij iets dat een dagelijks terugkerende gebeurtenis is.
Zodra je ontdekt: ik wist niet dat ik het deed, maar dat overmatige verlangen naar eten waar ik last van heb, dat heb ik zelf gecreëerd. En ik weet nu ook hoe ik dat zelf kleiner kan maken. Dan is dat een ongelooflijk grote bevrijding. Dan herstelt er ook iets in de relatie met jezelf. Dat gewicht dat je verliest voelt fantastisch. Je voelt je daar zeker in, omdat je dat overeten ontgroeit.
Dus je weet ook dat overeten zich niet meer in die mate laat zien. Ik weet nu hoe ik dat ontgroei. Als het gebeurt, veer ik daar steeds sneller van terug. Ik blijf daar niet in hangen. Ik maak echt een ontwikkeling door. Die zekerheid voedt de relatie met jezelf. Zie je, ook dit kan ik ontgroeien. Ook dit gedrag kan ik ontgroeien. Mijn verlangen naar eten kan ik zelf verkleinen.
Als je wilt afvallen voor je gezondheid, voor je spiegelbeeld, of voor die vitaliteit. Als je al die mislukte diëten achter je wilt laten. Als je overeten wilt ontgroeien en wilt leren hoe je jouw verlangen naar eten zelf hebt gecreëerd en hoe je dat kunt verkleinen, dan nodig ik je uit om in te stappen. Etenslessen is deze week geopend voor deelname. Je bent echt van harte welkom.
Nu volgt een inspirerend en bijzonder gesprek met Carlien. Ik wist helemaal niet dat het die kant op zou gaan. Zij vertelt zo boeiend hoe ze haar Etenslessen inzet in de opvoeding van haar kinderen. Ze zei tegen mij: die gevoeligheid voor suiker die ik heb, die hebben mijn kinderen ook. Ik ben zo blij dat ik daar nu voor hen anders mee om kan gaan dan ermee werd omgegaan in mijn eigen opvoeding.
Ik werd natuurlijk ontzettend blij om dat te horen, omdat gevoeligheid voor suiker vaak erfelijk is. Als je niet weet hoe je daar voor jezelf mee omgaat, weet je natuurlijk ook niet hoe je daar je kind in kunt begeleiden. Ik vond het heel bijzonder dat ze een aantal concrete voorbeelden gaf van hoe zij dat nu met haar kinderen doet.
Er zijn zoveel ouders die hiermee struggelen. Maak gebruik van de inzichten die Carlien met je deelt. Luister naar hoe Carlien haar Etenslessen doorgeeft aan haar kinderen. Daarbij vertelt ze wat zelfleiderschap, zoals je dat in Etenslessen leert, hoe zij dat interpreteert en hoe zij dat ook inzet in haar gezin. Ik hing aan haar lippen. Ik vond het zo fantastisch om te horen.
Ik weet zeker dat jij er zelf ook veel uit gaat halen. Ook als je geen kinderen hebt, laat Carlien zien dat die Etenslessen die je leert niet alleen voor jou zijn. Het lijkt alsof het alleen voor jou is, omdat jij ze gaat leren. Maar iedereen met wie jij in aanraking komt, profiteert van jouw persoonlijke groei. Iedereen die voor jou belangrijk is, wordt beïnvloed door jouw persoonlijke groei. Alles wat voor jou is, is ook voor hun.
Marjena: Hoi Carlien, welkom. Wat ontzettend leuk om jou te spreken over jouw Etenslessen. Je bent nu een paar maanden onderweg. Je bent echt nog aan het begin van het traject.
Carlien: Ja, anderhalve maand of zo nu.
Marjena: Dus je zit echt nog in de verkennende fase van alles wat je in Etenslessen gaat ontdekken. Jouw Etenslessen, het veranderen van jouw relatie met eten, het oplossen van overeten. Ik ben heel benieuwd wat je daarin allemaal tegenkomt. Maar ik wil graag beginnen bij het begin, namelijk jouw geschiedenis met eten. Wil je daar iets over vertellen?
Carlien: Ja, zeker. Ik kom eigenlijk uit een familie waar eten altijd wel centraal stond. Het was altijd gezelligheid, ging samen met eten en alles ging samen met eten. Voel je niet lekker, neem een koekje. Mijn moeder was eigenlijk altijd aan het diëten, omdat haar moeder altijd behoorlijk zwaar was, veel overgewicht had. Dat was eigenlijk het schrikbeeld van mijn moeder, om vooral niet zo te worden.
Bij ons was het altijd: dit eten is goed en dat eten is slecht. Nu mag het wel even en doe dat nu maar niet, want dat is niet goed voor me. Want ik ben al niet goed bezig, dus moet ik dit ook niet eten. Dat kwam eigenlijk altijd, soms in meerdere, soms in mindere mate voorbij. Dat is eigenlijk hoe ik het dieet heb leren kennen.
Marjena: Zou je daarmee zeggen dat jij op jonge leeftijd al leerde dat eten fijn is, een traktatie, iets waarmee je wordt getroost en beloond, maar dat het ook beladen is, dat er iets omheen hangt van: je moet er ook mee oppassen?
Carlien: Ja, je moet er heel erg van uitkijken. Het was een gevaarlijkheid haast.
Marjena: Dus het had echt een soort van twee kanten. Dit is fijn, dit is lekker. Alles ging met een koekje.
Carlien: Ja, alles met wat lekkers. We vierden dingen met iets lekkers. Er hoorde wel wat lekkers bij. Oh, dit is leuk, laten we vooral even wat lekkers eten. Voel je je niet lekker, meisje? Hier heb je even een koekje. Altijd, zowel bij mijn opa en oma was dat, maar dan thuis mocht dat dan juist niet, want dat was dan niet goed, want dan werd je dik. Dus er zat altijd spanning op eigenlijk.
Het gevoelsmatig heb ik nooit zo bewust meegekregen. Maar als ik dat nu terughaal, denk ik: ja, er zat altijd spanning op eten.
Marjena: Het is interessant hoe we als kind, ook als het ons niet rechtstreeks wordt verteld, al die boodschappen oppikken. We staan er niet bewust bij stil van: dit is wat ik nu leer van mijn moeder of dit is wat ik nu leer van mijn oma. Maar het landt wel ergens in je. Kon je daardoor merken dat je misschien meer met eten bezig was? Ik noem het vaak dat verboden vruchteffect van: er is wat mee, maar ik wil het heel graag hebben. Mag het dan nu? Mag het dan nu? En hoeveel mag er dan?
Carlien: Ja. We hadden bijvoorbeeld Sint Maarten snoep. Dan hadden we allemaal een eigen bak. Als ik dan eerder thuis kwam, ging ik stiekem een snoepje pakken. Moest ik echt helemaal voor klimmen om die bak te kunnen pakken. Maar dan dacht ik: dat kan dan nu mooi, want nu is er toch nog niemand die daar iets van vindt. Ook bij vriendinnetjes thuis. Sommige vriendinnen hadden een hele kast vol met snoep en die taalde daar niet naar. Ik dacht: wow, halleluja, dat wil ik ook.
Marjena: Ik schreef daarover in mijn boek. Die vriendinnetjes die ik had, die thuis een hele kast of een la of een plank vol met snacks en snoep hadden en geen interesse. Dan kijk ik naar hen en dan dacht ik: dit kan bij ons thuis niet werken.
Carlien: Nee, absoluut niet.
Marjena: En toen daarna?
Carlien: Later merkte ik wel dat toen ik in de puberteit kwam, ik mezelf altijd eigenlijk dikker vond dan mijn vriendinnetjes. Als ik nu foto’s terugzie, was dat gewoon niet waar. Ik was gewoon ook een dun, leuk, heel erg leuk jong meisje, die echt een compleet ander beeld had van zichzelf dan dat het werkelijke beeld eigenlijk was.
Toen ik geslaagd was voor de HAVO, was ik net 17. Toen ging ik het huis uit, ging ik studeren in Amsterdam. Ik kwam zelf uit een dorp in Friesland. Eigenlijk was iedereen in mijn omgeving van: fantastisch, ga je naar Amsterdam? Wat cool. Ik dacht alleen maar: oh help, ik wil dat helemaal niet. Ik wil gewoon thuis blijven.
Toen kwam ik terecht in een huis waar ik me heel erg onveilig heb gevoeld. Ik moest mijn badkamer en mijn keuken en mijn wc delen met een stel die daar samen woonde. Die maakte eigenlijk altijd ruzie. Hij sloeg haar soms ook. Dan zit je daar als 17-jarig meisje, gevoelsmatig in de grote stad helemaal alleen. Ik zat hele dagen eigenlijk op mijn kamer, mijn deur op slot. Ik durfde niet eens naar de wc. Ik zorgde ervoor van tevoren dat ik naar de supermarkt was geweest en ik had op mijn kamer genoeg eten in ieder geval, zodat ik de dagen doorkwam.
Daar heb ik eigenlijk mezelf aangeleerd om dat nare gevoel maar weg te eten, want ik had ook nog een studie te volgen en ik moest wel mijn propedeuze halen. Ik moest wel die opleiding afronden. Daar is eigenlijk ontstaan dat eten kan helpen. Ik voel me zo naar, maar daar heb ik nu helemaal geen ruimte voor. Dus ik ga wel eten. Dan is dat gevoel weg en kan ik me richten op dat wat iedereen belangrijk vindt. Dat is mijn studie.
Marjena: Wat studeerde je?
Carlien: Ergotherapie. Uiteindelijk na tweeënhalf jaar ben ik gestopt, dus ik heb er niks mee gedaan.
Marjena: Pas door te doen ontdek je wat je niet wilt. Dus je ontdekte toen: als ik eet kan ik me staande houden.
Carlien: Ja.
Marjena: Heb je in die periode ook verteld wat zich daar afspeelde? Sprak je over wat je meemaakte en voelde?
Carlien: Nee, ik heb later nog met mijn moeder erover gehad en die zei: we zagen je eigenlijk wegkwijnen en jij zei dat er niks aan de hand was. Dus ik praatte daar niet over. Ik dacht: ja, nee, maar ik moet dat zelf oplossen. Ik ben nu, ik vond mezelf natuurlijk al heel volwassen, want ik was het huis uit, dus nu moest ik mezelf redden.
Ik heb daar een andere beleving van dan mijn ouders. Gevoelsmatig hebben ze me er nooit naar gevraagd. Mijn moeder zei: oh, we blijven maar vragen, maar je wilde er nooit over praten. Ja, dat vind ik heel gek eigenlijk hoe je daar zo’n andere beleving van kunt hebben.
Marjena: Hoe ontwikkelde jouw relatie met eten zich in die periode dat dat overeten zo, dat je dat zo begon te gebruiken om die spannende studietijd en die thuissituatie op je kamer daar je weg in te vinden?
Carlien: Eten werd gewoon heel erg belangrijk. Dus eten, eigenlijk vanaf dat moment, dat heb ik later ook een beetje aangenomen als: ik kan niet zonder eten. Eten moet er altijd zijn en eten is voor mij belangrijk. Ik heb de hele dag door moet ik eten, want dat hoort bij mij. Dat heb ik op een gegeven moment ergens als waarheid aangenomen.
Marjena: Heb je geprobeerd om dat de kop in te drukken met diëten?
Carlien: Ja. Op een gegeven moment, toen ben ik gestopt met mijn studie, ben ik even weer thuis gaan wonen. Toen ben ik later op mezelf gegaan, had ik een baan en dergelijke. Toen heb ik op een gegeven moment ook bedacht van: als ik nou gewoon eens even niet eet, dan val ik ook wel weer af. Dat hield ik dan ook even vol. Maar dat paste niet bij me, want ik vond dat ik altijd eten moest.
Toen heb ik verschillende watjes geprobeerd en door mezelf voor te houden: je moet nu gewoon sterk zijn en je weet heus al dat je minder moet eten. Dus eigenlijk altijd in die discussie met mezelf. Ja, maar je moet gewoon minder eten, want doordat jij eet, word je dik. Als je maar gewoon niet eet en sterk genoeg bent, anderen kunnen dat ook, dus moet jij dat ook en dan moet je maar minder gaan eten. Het is eigenlijk altijd op die manier aangevlogen.
Marjena: Als je over-eet is het je eigen schuld en de oplossing is simpel. Je moet er gewoon mee ophouden.
Carlien: Ja.
Marjena: En toen?
Carlien: Toen heb ik een paar jaar geleden eigenlijk voor het eerst jouw podcast gehoord en toen dacht ik, het eerste wat ik eigenlijk dacht: ja, als ik zo lief tegen mezelf ga praten, dan komt er nooit wat van natuurlijk. Want ik heb een beetje een strenge, harde hand nodig, want anders wordt het hem nooit met mij. Dus het is leuk dat die mevrouw zo aardig is in het formuleren van haar gedachten, maar dat gaat voor mij niet werken.
Maar toch was er iets wat me heel erg aansprak dat ik ben blijven luisteren. Op een gegeven moment dacht ik: dit kon nog wel eens heel erg voor mij gaan werken. Jouw verhaal, ik merkte wel dat jij bepaalde gedachten vroeger had die ik ook heel erg herkende en dat jij ook wel veel meer kwam uit dat: als je het niet zelf doet, dan wordt het nooit wat. Dat ik dacht: dat heb jij dus ooit ook zo gedacht en gevoeld. Daardoor kreeg ik eigenlijk ook wel het vertrouwen. Goh, dit kon het voor mij ook wel eens zijn. Laat ik het op zijn minst een keer proberen om eens wat liever voor mezelf te zijn.
Marjena: Het is het idee van: als je het maar graag genoeg wilt, dan lukt het je ook. En als het je niet lukt, dan wil je het dus blijkbaar niet graag genoeg. Dat is een vorm van beschuldiging. Je bemoedigt jezelf en je zegt: hey, ieder pontje gaat door het mondje. Je moet het gewoon graag genoeg willen. Doe harder je best.
Ik vind het interessant dat dat een beetje verwijst naar hoe je ook met jezelf omging toen je op kamers ging. Je zei: ik ga hier niet over praten. Ik ga dit aan niemand vertellen. Ik woon nu op kamers. Ik moet het zelf doen. Ik moet me gewoon zelf staande weten te houden. En als ik gewicht wil verliezen, moet ik mezelf gewoon harder aanpakken en harder toespreken. Kom op. En ergens dus het idee hebben gekregen van: zachtheid, van vriendelijkheid, daar komt niks goed van. Dan worden we alleen maar verwend.
Carlien: Ja, als je dan lief wordt, dan mag het ineens. Ga lekker alles maar eten, want we zijn toch lief voor onszelf?
Marjena: Er zit een heel interessant misverstand in. Wat wel interessant is om samen over te praten even. Je hoorde mij vriendelijk praten over het oplossen van overeten en dat maakte je nieuwsgierig en je dacht: misschien zou dat wel eens beter kunnen werken dan altijd hard voor mezelf zijn. Toen ben je in het programma gestapt en met de inzichten gaan werken, met de aanpak gaan werken van Etenslessen. Wat ontdekte je toen in die zachte benadering? Bleek dat inderdaad een glad ijs voor je?
Carlien: Nee, ik merkte dat ik ook door het luisteren van de podcast al best wel heel veel bewuster was van mijn eigen gedachten eigenlijk. Ik heb ook best heel lang de podcast geluisterd, omdat ik ook vond dat ik dat ook zelf wel moest kunnen doen. Het is een beetje rode draad om mijn leven heen.
Nu ik ingestapt ben, merk ik dat ik best heel makkelijk veel lievere gedachten voor mezelf kan bedenken. Ik heb nog steeds heel veel automatische gedachten en ben nog steeds heel erg automatisch heel hard voor mezelf. Dat ik soms wel eens denk: dit zou ik mijn ergste vijand nog niet zo aanspreken. Waarom spreek ik mezelf dan zo aan? Maar dat ik wel weet: ja, maar dat is iets wat ik door de jaren heen zo heb aangeleerd.
We gaan er eens even naar kijken. Wat kun je ook nodig hebben? Ik merk dat ik dan door het doen van gedachtenwerk eigenlijk, door dat allemaal op papier te zetten, dat ik soms gewoon letterlijk de energie al voel stromen. Dat er op een of andere manier veel meer warmte door mij heen komt, als ik die vriendelijkheid naar mezelf toe op papier zet. Dat lukt natuurlijk nog niet altijd, maar ik merk wel dat me dat heel veel al brengt, omdat ik me daardoor zoveel bewuster word van die gedachten, van die negativiteit, van de hardheid naar mezelf toe.
Marjena: Als we echt de proef op de som nemen van wat gebeurt er als ik langs de lijn van streng zijn, hard zijn, confronterend, disciplinerend. Welk resultaat haal ik daarmee het beste in mezelf naar boven? Kan ik gewoon testen. Kan ik uitzoeken. Kan ik uitwerken. En wat merk ik dat er gebeurt in hoe ik denk, voel en doe als ik uitnodigend, opbouwend en vriendelijk ben? Als je dat naast elkaar kunt houden en echt tegen het licht kunt houden in experiment, in onderzoek, dan zie je op een gegeven moment exact wat voor je werkt.
Carlien: Ja.
Marjena: Je begint nu te lachen. Heerlijk.
Ik ben blij dat we het hier over hebben, omdat in Etenslessen ontwikkel je gezond zelfleiderschap. Zelfleiderschap of leiderschap, dat woord, associëren we vaak met jezelf aanpakken, disciplineren, streng zijn voor jezelf, zeggen: afspraak is afspraak. Dat is dan zelfleiderschap. Pak jezelf beet en schop jezelf in het gareel.
Zelfleiderschap zoals ik ernaar kijk, en daar zie ik je glimlachen omdat je merkt, zelfleiderschap gaat over het beste in jezelf naar boven halen door uit te nodigen, door te onderzoeken, door vriendelijk te zijn. Want alleen in een vriendelijke relatie met onszelf geven we daadwerkelijk openheid. Durven we onze meest negatieve gedachten en grootste angsten en grootste zorgen met onszelf te delen, zo vaak als nodig is. Kan dat ontvangen worden in een onvoorwaardelijke liefde en vriendelijkheid? Ja, en dan verander je.
Carlien: Ja, het is veel leuker om bij mezelf te zijn, als ik zoveel liever voor mezelf ben.
Marjena: Je komt op bloei, je komt op bloei en dat betekent dat je tot nieuwe inzichten komt over jezelf, nieuwe ideeën over hoe je dingen wilt aanpakken, meer vertrouwen krijgt in dingen die je nog nooit zijn gelukt. Als dat allemaal van grond komt, dan heb je overeten steeds minder nodig. Waar merk jij dat aan? Want je bent nog maar kort onderweg, maar kom jij al situaties tegen waarvan je zegt: hier kan ik inderdaad een verschil zien met voor deze benadering en nu met deze benadering?
Carlien: Je zit hem wel vooral in, ik heb een keer een week in de afgelopen weken gehad. Er gebeurde heel veel tegelijk, dingen waar ik normaal gesproken echt eten nodig zou hebben om mezelf weer bij elkaar te rapen. Had ik nu zoiets: ik ga dit nu gewoon aan en ik heb in ieder geval iets te voelen. Ik heb in ieder geval iets waar ik mee kan oefenen nu, want ik voel nu zoveel.
Dat ik toen ook tegen mijn man en ook tegen mijn kinderen heb gezegd: weet je jongens, ik zal nu niet de leukste versie van mezelf worden, maar ik wil dit heel graag doorvoelen. Ik wil heel graag weten wat er nu eigenlijk in mijn lijf gebeurt, want ik ben niet gewend om dingen te voelen. Ik wil dit nu niet gaan wegeten, wat ik eigenlijk altijd zo gedaan heb, maar ik wil nu eigenlijk wel weten wat er dan ook in mijn lijf gebeurt en of ik dat eten nou zo nodig heb of dat ik het misschien zo ook wel aan kan.
Sorry, ik ben echt heel chagrijnig nu. Ik snap ook tegen de kinderen, die moesten wel heel erg lachen. Maar door het ook zo open te gooien en daarin te ervaren dat ik zelfs met dat soort grote emoties niet eens per se hoefde te eten, dacht ik: wow, oké, dat kan er dus gewoon zijn. Dat kan ik eigenlijk gewoon best wel hanteren zonder dat ik dat wegeet, want ik geef er de ruimte aan en ik vind het oké dat het er is. Ik vind het ook even oké dat ik me dan dus niet helemaal stabiel voel, maar gewoon dat ik me veilig voel eigenlijk in mijn omgeving en dat ik mezelf die veiligheid ook geef.
Marjena: Ik hang aan je lippen omdat, wat voor verschil had het voor je gemaakt als je een moeder had gehad, jouw moeder en ik mijn moeder, die dit hadden gezegd?
Carlien: Ja, de wereld van verschil. Ik probeer het mijn kinderen ook zo. Ik wil zo graag mijn kinderen inderdaad ook wat anders meegeven dan wat ik heb meegekregen. Ook dat ik probeer ook naar hun uit te spreken. Heb ik het met mijn moeder ook wel over gehad. Ik neem haar niks kwalijk. Zij kan daar ook niks aan doen. Het is ook wat haar voorgeleefde is.
Maar ik zie het nu anders. Dus dat vind ik niet dat oma het dan allemaal verkeerd heeft gedaan, om nou even naar mijn kinderen dan toe uit te spreken. Maar ik wil het graag anders doen, want ik gun hun dit soort zelfleiderschap eigenlijk van jongs af aan, zodat ze van jongs af aan kunnen aangeven: ja, maar het is leuk dat jullie dit nu willen vieren met eten, maar ik hoef nu niks, want ik heb geen honger. Bijvoorbeeld, om maar eens iets te noemen. Dat hoop ik ze ook zo mee te kunnen geven.
Marjena: Heb je jongens en meisjes?
Carlien: Een jongen en een meisje.
Marjena: Ik vind het zo’n waardevol onderwerp om over te praten, omdat ik zo vaak verhalen van moeders hoor die mij een e-mail sturen en zeggen: ik heb zelf altijd een strijd met eten gehad. Mijn dochter wil nu ook op dieet, ze is nu op een leeftijd dat ze kritisch begint te worden over haar lichaam. Ik ben zo bang dat zij in diezelfde fuik belandt, in diezelfde strijd met eten als waar ik in heb gezeten. Wat kan ik nou doen?
Mijn advies is altijd: verander jouw eigen relatie met eten, zodat je kunt voorleven wat je daarin tegenkomt. Het gaat er niet om dat jouw relatie met eten al helemaal perfect is, maar wat jij nu net vertelt, dat je jezelf kunt laten zien aan je kinderen zonder je kinderen te belasten en te zeggen: ik heb het nu moeilijk, los het voor me op. Dat doe je absoluut niet.
Je laat je alleen kennen op een manier die hun niet belast, maar aan hun laat zien en waarin je voor hun voorleeft: het is oké als er een lastige emotie door je heen gaat. Ik voel nu de verleiding om die emotie weg te willen duwen met eten, maar dat wil ik niet. Ik wil er liever bij zijn en ik ben me ervan bewust dat dat voor jullie niet mijn gezelligste kant is. Ook dat is oké, want wat je daarmee ook weer laat zien is: we hoeven geen gepolijste rol voor elkaar te spelen. Zij niet voor jou, jij niet voor hun. Dan kan de ruimte nog steeds veilig zijn voor iedereen.
Carlien: Ja.
Marjena: Dat is iets waar ik veel op coach als het gaat over moederschap. Moeders hebben vaak het gevoel van: een goede moeder is altijd vrolijk, altijd gezellig, altijd geduldig, staat altijd open voor elk verhaal op elk moment. Maar je menselijkheid vertelt je iets anders.
Wat jij nu deelt is zo’n prachtig voorbeeld van hoe ook je, wat je zegt is: ik wil zelfleiderschap voorleven. Dit is hoe dat eruitziet. De mythe van de ideale moeder die zich altijd alleen maar lekker en vrolijk voelt, die geeft geen ruimte om zelfleiderschap voor te kunnen leven.
Oh, ik vind dit zo slim van je, Carlien. Ik vind het zo geweldig dat je dit doet en zo inspirerend. Hoe reageerden je kinderen? Je moest lachen, zei je?
Carlien: Ja, ze moesten wel lachen. Eigenlijk bespreek ik altijd best wel heel veel met ze, wel een beetje natuurlijk wat bij hun leeftijd past, maar ik ben altijd wel vrij open in de dingen waar ik zelf eigenlijk doorheen ga of de dingen die ik zelf tegenkom. Juist ook om inderdaad aan hun te laten merken dat alles er kan zijn en dat je alles tegen kunt komen. Dus je merkt ook wel aan ze dat ze het ook niet altijd even bijzonder meer vinden. Oh ja, is goed man, we gaan een ding doen. Dat is ook wel lekker eigenlijk.
Marjena: Heerlijk, geweldig. Wat zij daarmee leren is gewoon: het is oké als ik het even moeilijk heb in mezelf. Dat hoeft dan niet weg. Ik hoef niet naar mijn iPad. Ik hoef niet onmiddellijk iets te eten. Ik hoef hier niet voor weg te lopen. Geweldig. Heel inspirerend.
En wat ben je nog meer aan het ontdekken? Wat ontdek je over suiker, suikergevoeligheid, over het gedachtenwerk dat je doet? Ik noem maar een paar van de dingen die in het programma zitten.
Carlien: Nou, die gevoeligheid voor suiker was voor mij ook wel een eye-opener. Ik dacht altijd dat iedereen daar net zo op reageerde als ik eigenlijk, dat iedereen hetzelfde voelde als ik en dat ik er dan niet van af kon blijven en anderen wel. Dat vond ik echt zo belachelijk van mezelf.
Ik leerde dus ook dat er een verschil zit in hoe je lijf en hoe je hoofd kan reageren op die suikers en op die snelle suikers en dat je gewoon dat genotzucht echt vrij kan komen. Maar dat er dus ook mensen zijn die dat dus niet hebben. Ik heb het ook met een vriendin over gehad. Ik zeg: hoe is dat met jou dan? Ze zegt: als ik een koekje neem en de koektrommel staat op tafel, dan neem ik een koekje en dan hoef ik niet meer.
Ik zei: dan hoef ik niet te proberen. Als ik één koekje neem, dan moet die trommel leeg bij mij. Maar ik vond het wel heel, dat was echt wel een eye-opener dat ik dacht: oh, oké, dus dat is ook nog iets wat in mij blijkbaar anders werkt dan in sommige andere mensen. Dat vond ik wel een heel mooi inzicht.
In het begin dacht ik: oh, het leek wel een soort excuus van, oh ja, maar kijk, ik kan er niks aan doen. Dus dan denk ik: ik moet nu wel dooreten, want dat is hoe mijn lijf in elkaar zit.
Marjena: Dan ga je eigenlijk van het ene uiterste, waarin je als jonge vrouw, jong meisje altijd dacht: het is gewoon een kwestie van willen en je moet jezelf hard aanpakken, sprong je nu naar de andere kant, waarin je merkte: oh, maar als ik het zo benader, dan vertel ik eigenlijk tegen mezelf: laat maar gebeuren, want jij kunt daar niks aan doen.
Carlien: Ik moest ook lief zijn voor mezelf.
Marjena: Dus dan ga je van hard en afstandelijk en niet onderzoekend naar een soort van toedekken met de mantel der liefde. En zeggen: nee maar, doe maar, jij kunt daar gewoon niks aan doen. Zo steek jij nou eenmaal in elkaar. Dan krijg je ook niet wat je hebben wilt.
Carlien: Nee, daar kwam ik ook vrij snel achter.
Marjena: Dus wat is dan die middenweg tussen jezelf niet hard aanpakken en afwijzen of jezelf, en ik noem dat eigenlijk een vorm van verwaarlozen, met de mantel der liefde toedekken en zeggen: joh, eet maar, neem maar. Ik ga hier geen punt van maken, want je kunt daar niks aan doen. Jouw brein reageert nou maar eenmaal erg gevoelig op suiker. Dat lijkt liefdevol. Maar het is een vorm van verwaarlozing, omdat je niet wordt geholpen. Er wordt alleen maar gezegd: laat maar gebeuren, terwijl wat je eigenlijk wilt is je relatie met eten veranderen en ontdekken daarin: hoe vind ik dan mijn weg met suiker? Zonder te zeggen: dat overkomt mij nou eenmaal. Of: ik moet daar gewoon keihard met een gestrekt been in en streng zijn voor mezelf. Die middenweg is vaak een soort van zoektocht in het begin. Hoe ziet dat er dan uit?
Carlien: Ja, dat was in het begin inderdaad kijken van: wat is inderdaad de reden waarom ik dit wil eten? Waarom heb ik dit nu nodig? Wat gebeurt er nu in mij? Waarom denk ik dat ik eten nodig heb? Of wat wil ik dat dit eten voor mij doet? Wat voor gevoel zit er nu dat ik eigenlijk weg wil drukken?
Op een gegeven moment dan bij voorbaat al wel denken: oké ja, ik heb nu eigenlijk de neiging om de kast open te trekken en te kijken wat er is om te gaan eten. Hoe voel ik me daarna en wil ik dat ook voelen? Nu voel ik me gewoon haast een beetje lamlendig. Ik voel me veel te vol. Ik word er heel moe van. Haast een beetje trillerig, omdat je hele lijf heel hard aan het werk is, zo voelt het.
Dus daardoor word je op een gegeven moment veel bewuster van: oké, ik kan dit wel eten en het zou op zich ook wel mogen. Want het is ook heel logisch dat je brein of je lijf daarop aangaat. Maar is dat wat je wilt? Dat voelt wel veel meer als dat zelfleiderschap. Dat je even rustige tijd voor jezelf neemt en zegt: oké, dat kan wel, maar is dat wat je wilt? Is dat wat je nu gaat helpen? Kun je dan niet beter even gaan schrijven of op een andere manier wat rust gaan zoeken.
Marjena: In het begin, als je heel erg last hebt van heftige cravings die als een storm door je heen razen, dan lijkt wat jij nu zegt een droom. Dat je denkt: oh ja, vertel jezelf gewoon, is dit echt wat je wilt? Het mag wel, maar is dit dan ook die nasleep die het voor je heeft? Wil je dat dan ook echt? Dan denk je: dat kan ik wel tegen mezelf zeggen. Maar als ik dat voel, die genotzucht waar zij het nu over heeft, je weet niet tegen wie je het hebt. Want wat er dan door mij heen gaat, dan is er geen houden aan.
Voor mij was dat ook ooit zo. Wat je in Etenslessen ontdekt met de tools die je daarvoor krijgt, is dat je die heftigheid daarvan kunt laten afnemen. Dat is iets stapsgewijs, waarin je uiteindelijk uitkomt op het punt zoals jij dat nu beschrijft, waarin je jezelf door zo’n moment heen kunt begeleiden en de kracht van dat verlangen wat je voelt lang niet meer is wat het ooit was.
Het kan in het begin voelen als een orkaan die door je heen wil razen. Uiteindelijk wordt het een soort van lastige fruitvlieg die je kunt voelen waarvan je denkt: joh, ga weg. Vervelend, ongemakkelijk, maar niet meer iets wat je helemaal beheerst en waar je de hele dag bang voor bent of tegenop ziet. Weet je, dat je echt in die angst kunt leven van: want als dat me eenmaal overvalt, dan heb ik het nakijken. Is het voor jou wel eens bij periodes zo heftig geweest, genotzucht?
Carlien: Ja, ik heb echt wel weken achter elkaar dat ik elke dag naar de supermarkt ging en moest ook van mezelf, want er moest chocola en chips en alles wat je maar kunt bedenken aan wat niet goed eten is, zoals het voor mij altijd omschreven werd. Dat wilde ik allemaal opeten en dat leek het ook alsof er geen bodem in zat.
Het is ook niet dat het nu ineens helemaal over is. Maar het is wel echt in mindere mate. Ik ben er nu veel rustiger onder eigenlijk. Dat ik denk: oh, nou, het wil nu even niet. Laat het maar even. Dan echt even weer met mezelf gaan zitten. Goh joh, wat vervelend. Het wil even niet. Wat heb je nodig? Soms is dat van: laat het maar even helemaal. Ik kijk er de dag erna nog even een keertje naar. Soms is het echt een paar dagen dat ik denk: laat maar even een paar dagen volledig die verwaarlozing weer in. Maar het is nooit meer zo extreem als dat het eerder wel geweest is. Nu merk ik ook dat ik wel weer terug kan komen bij mezelf.
Marjena: Dat is ook hoe blijvend gewichtsverlies werkt. Je over-eet na verloop van tijd steeds minder. Als je het doet, blijf je er minder lang in hangen. Dat is eigenlijk wat ik vrijwel bij iedereen in het programma zie gebeuren. Soms is er in het begin een beetje witte broodsweken. Dat zie ik soms ook wel eens, dat iemand dan denkt: ik kan het bijna niet geloven alsof dat hele probleem er nooit is geweest.
Een dode enkele keer blijft dat ook zo. Meestal is dat de euforie van zo landen en zo genieten van alles wat je aan het leren bent en hoe goed dat voelt en hoe goed het voelt om ook eindelijk voor het eerst aan je eigen kant te staan in dat proces en echt te merken: er komt inderdaad geen dieet meer, er komt geen restrictie meer, maar steeds een vriendelijke uitnodiging om je met je lichaam te verbinden. Dat kan zo verrukkelijk voelen dat het ook echt heel erg snel heel erg goed gaat.
Uiteindelijk, en dat is wat ik altijd het liefste wil voor iedereen, is dat je de situaties tegen mag komen die je ooit hebt gekoppeld aan vluchten in eten, combineren met eten, de verleiding van eten, en dan kunt leren: hoe ga ik dan anders om met het verlangen wat ik daarbij voel. Als dat keer op keer, situatie na situatie, in je zak belandt dat je weet: oké, ik ben weer een stap verder. Ik weet nu hoe ik dit een volgende keer doe. Of ik weet nu hoe ik dit voortaan doe. Of ik weet nu dat ik dit kan. Dat ik dat verlangen kan verkleinen. Want dat is eigenlijk waar we nu over praten. Het verkleinen van verlangen.
Wat eerst nog voelt als iets wat compleet met je aan de haal gaat. Dat dan steeds meer kunnen terugbrengen naar iets waarvan je ziet: ik kan dat verlangen inregelen. De mate waarin het dat nog aan me trekt, neemt af. Wat jij nu net zegt, vind ik ook zo bemoedigend. Als het zich dan laat zien en je zegt: het duurt een paar dagen waarin ik dat tegenkom, voel ik daar geen paniek meer bij.
Carlien: Nee. Nee, dat komt ook omdat ik toen ik net begon in het programma echt wel heel erg juist in die weken lang achter elkaar eten zat, het eten viel, dat ik daar echt uit kwam dat ik dacht: nou, toen ben ik er ook uitgekomen dus dat.
Ik heb toen zo ervaren: wat is het eigenlijk lekker om die hongerbalans te volgen en mijn lijf zo licht te voelen en mezelf zo eigenlijk gewoon te voelen wat er in mijn lijf gebeurt. Ik heb mijn cyclus ook helemaal in kaart kunnen brengen eigenlijk, want ik dacht: wow, ik voel gewoon eigenlijk wat het met mijn lijf doet allemaal.
Dus dat ik vanaf dat hele erge ben gekomen, en dan als het dan nu een paar dagen wat minder gaat, denk ik: ja, dat is even een paar dagen, kan gebeuren. Niemand zit altijd op de top van de berg. Het gaat altijd met pieken en dalen. Dat hoort erbij, ook bij mij. Maar ook hier vind ik mezelf alweer in terug. Ik vond het zo fijn dat ik mijn lijf licht voelde. Dus ik zoek weer naar de weg daar naartoe. Soms duurt het een paar dagen langer en soms kan ik dat na een dag alweer weer terughalen. Het lijkt allemaal meer oké.
Marjena: Ik vind dat je echt een hele snelle ontwikkeling doormaakt. Als ik zo naar je luister, denk ik: dat is na anderhalve maand, vind ik dat echt fenomenaal. Daar zou ik op intekenen als het bij mij zo had mogen gaan. Dat vind ik echt geweldig.
Je bent nu 42, hè?
Carlien: Ja.
Marjena: En jouw dochter is nu?
Carlien: Negen.
Marjena: Negen. Moet je je voorstellen. Tegen de tijd dat zij gaat puberen, tegen de tijd dat zij haar hormonen op gang komen en ze met de ups en downs in haar gemoed te maken krijgt en dan die relatie met eten die ook onder invloed van hormonen er anders uit gaat zien. Waar je die tools zo aan haar doorgeeft.
Carlien: Ja, ik merk het bij mijn zoon ook al. Die is dan elf en die begint ook echt wel in de puberteit te komen. Met hem heb ik het dan ook wel eens over van: alles wat er in je lijf gebeurt, dat hoort er allemaal bij. Je merkt dat hij ook heel erg veel gevoeligheid heeft voor die suikers. Zo probeer ik hem dan ook uit te leggen.
Volgens mij zei ik op een gegeven moment tegen hem: als jij iets eet van chocola ofzo, wat gebeurt er dan? Ja, weet ik niet. Dan eet ik dat. Weet je wat er bij mij gebeurt? Als ik dat eet, dan gaat zoals Marjena zegt, mijn lijf aan als een kerstboom. Dat gaat helemaal goed. Dan denk ik: oh, meer, meer. Ja, zeg ik, dat heb ik ook. Ik zeg: ja, dat heb ik ook.
Dus als je dan honger hebt, is het misschien handig om dan een andere keuze te maken. Want dan ga je eerst helemaal aan van alles wat je naar binnen werkt. Daarna voel je je eigenlijk veel minder lekker. Zeker als die hormonen er allemaal bij komen. Ik zeg: nou, kunnen we wel eens samen gaan proberen. Dus met hem ben ik daar ook nog wel eens mee bezig. Gewoon eens even als een soort klein experimentje. Wat doet dit dan? Wat doet dit dan? Dat vindt hij dan ook wel heel leuk. Dan kunnen we het ook weken weer laten, maar dat is echt heel grappig.
Marjena: Fantastisch. Dit is zo mooi om te horen, omdat je hem daarmee chocola niet in de slechte hoek zet, niet zegt: het is ongezond, slecht voor je, maar hem verbindt met: hoe voelt het? Wat doet het met je? Dus verder totaal niet beschaamd, maar alleen maar omkleed met nieuwsgierigheid, met een verkenning.
Carlien: Ja, wauw, veel leuker vind ik dat om te zien bij mijn kinderen.
Marjena: Heel erg leuk. Daarmee wordt ook voor hun de cultuur rondom snoep waarin je opgroeit als kind, die is er gewoon. Ik weet nog toen mijn kinderen klein waren en ik ging naar de kinderkapper. Bij de kinderkapper stond er op de toonbank een pot met snoepjes. Ik geloof dat de tandarts, had de tandarts nou speeltjes of ook snoep? Nee, waarschijnlijk geen snoep. Er waren zoveel plekken waar mijn kinderen snoepjes kregen en dat natuurlijk fantastisch en prachtig vonden. Ik heb ook, net als jij, ze nooit het gevoel willen geven: snoepen is slecht, snoep is troep, snoep mag niet.
Maar ik wil dus wel helpen om te ontdekken: wat doet het met je en wat wil je daarmee? Wat werkt voor je? Wat voelt goed voor je? In de puberteit hadden ze natuurlijk eenmaal op een gegeven moment ook helemaal geen boodschap aan dat gesprek. Dat heb ik echt ook, mezelf een andere plek moeten geven daarin, maar ik wist het wel: die verkennende vragen die zijn geland.
Carlien: Ja, die basis is wel ergens binnengekomen.
Marjena: Als je dan zelf iets positiefs kunt voorleven en je eigen emotieregulatie kunt benoemen en transparant kunt maken op een manier die heel veilig is en het normaliseert dat emoties komen en gaan. Nou Carlien, ik vind het echt prachtig. Ik vind het echt prachtig.
Ik was ook nog benieuwd naar jouw mening over: als je nou zou zeggen van wat zou jij veranderd willen zien in de maatschappij als het gaat om diëten, onze dieetcultuur, de schoonheidsindustrie of je wegvinden in jouw relatie met je lichaam en eten. Heb je daar mening over?
Carlien: Ja, wat ik zelf sowieso altijd wel heel erg ingewikkeld heb gevonden is het oordeel. Als je niet helemaal voldoet aan een bepaalde standaard, dan heb je dus inderdaad blijkbaar geen, dan ben je of niet streng genoeg voor jezelf of je hebt geen ruggengraat. Het oordeel over hoe iemand anders eruit ziet, hoe je er zelf uit ziet en dat het er aangehangen wordt, dat dat aan jezelf ligt, dat vind ik heel erg ingewikkeld.
Dat er toch altijd die hardheid erin zit, dat iedereen maar hard voor zichzelf en streng voor zichzelf moet zijn. Terwijl ik nu ook steeds meer ga zien: het mag allemaal wel wat liever. Als ze allemaal een beetje dan met elkaar ook wat liever voor elkaar zijn en eens een keer tegen iemand zeggen: goh joh, voel je je prettig? Of hoe voel je je? Of daar eens een keer een gesprek over hebben in plaats van: oh, wat is jouw haar mooi. Ik wou dat ik ook zulke haar had. Dat soort dingetjes.
Het lijkt wel of iedereen heel erg gewend is om zichzelf altijd naar beneden te halen als je niet helemaal voldoet aan een bepaald schoonheidsideaal. Daar speelt volgens mij die dieetindustrie ook heel erg op in. Terwijl ik dan denk: we mogen met zijn allen wel ervoor zorgen om een beetje liever te zijn voor onszelf, voor elkaar, elkaar ook te helpen. Ik hoor dat je best wel heel negatief dit formuleert van jezelf. Maar is dat echt wat je vindt? Want ik zie heel iets anders.
Dat dat meer op die manier, elkaar daar ook een beetje bekrachtigen in plaats van denken: oh, kijk maar hoe goed ik het allemaal aan het doen ben. Haha, ik ben beter dan iemand anders, want ik doe het wel goed.
Marjena: De dingen zijn complexer dan zo recht toegerecht aan alleen maar weten wat je moet eten. Ik ga iets voorlezen wat jij had geschreven, want ik had je van tevoren wat vragen gegeven ter inspiratie en ik vond het zo mooi wat je zei. Even kijken of ik het erbij kan pakken.
Mijn mening over onze dieetcultuur is dat het veel te zwart-wit wordt gebracht. Alsof iedere dag en iedere periode in het leven maakbaar en hetzelfde is. Er lijkt geen ruimte voor menselijkheid en emoties, terwijl die veel vaker van invloed zijn op eten dan de dagelijkse routine. Ook wordt overeten vaak afgeschilderd als zwakte en moet je gewoon sterk zijn, waardoor je je waardeloos voelt als je het niet kunt volhouden.
Nu in jouw programma ben ik me veel bewuster van wat ik denk en oordelen die ik en anderen hebben in wat je doet, in je denken en je gedrag. Dat zou ik graag veranderd zien. Ik vond het prachtig zoals je dat omschrijft. Ik ben natuurlijk helemaal met je eens.
Dank je wel, Carlien, voor het delen van jouw Etenslessen. Ik vind het echt fenomenaal wat je al bereikt hebt in zo’n korte tijd. Wij gaan verder met de coaching. Ik weet dat luisteraars vaak ook nieuwsgierig zijn: is ze nou ook al aan het afvallen? Ik denk het wel als ik luister hoe je proces gaat. Is dat ook zo en heb je daar vertrouwen in? Wil je trouwens afvallen? Want niet iedereen in mijn programma wil gewicht verliezen, maar soms wil iemand ook alleen die relatie met eten veranderen en is gewicht helemaal geen issue.
Carlien: Nou, ik wil absoluut afvallen en ik ben ook al een beetje afgevallen omdat het inderdaad in het begin echt, nou, dan dacht ik echt: ik heb het helemaal gevonden en dit is het. Zo blijf ik altijd doorgaan. Maar goed, ik ben vier of vijf kilo kwijt nu. Ik heb ook een broek aan nu die ik eerder gewoon niet paste. Dus dat is al zo’n heerlijk, heerlijk gevoel.
Maar ik merk ook dat het afvallen niet meer bovenaan het lijstje staat nu. Ik dacht altijd van: ja, om af te vallen moet ik een betere relatie met eten krijgen. Maar nu vind ik die relatie met eten eigenlijk veel belangrijker dan het afvallen op zich. Ik zou het heel lekker vinden als het afvallen wel een beetje doorgaat, maar het is niet meer de hoofdreden dat ik hiermee door wil gaan.
Marjena: Juist doordat het wat naar de achtergrond verdwijnt, omdat je merkt dat het toch het gevolg is van die ontwikkeling in je relatie met eten, voel je zo logisch van: ja, dus leg ik daar mijn focus op en mijn lichaam beweegt dan wel mee. De hele tijd turen naar: schiet het al op, schiet het al op, geeft meestal ook helemaal niet een fijne stimulans aan je proces. Dan denk je: laat maar, dat gebeurt. Dat gaat eigenlijk het gemakkelijkst en het soepelst als ik er niet zo naar staar, maar me vooral richt op die ontwikkeling die ik doormaak. Ik heb er alle vertrouwen in en jij duidelijk ook.
Bedankt voor het delen van je Etenslessen, Carlien. Ik vind het echt geweldig. Alles wat je vertelde over je moederschap vind ik ook echt een feest om naar te luisteren. Omdat ik weet dat er zoveel mensen op zoek zijn naar: hoe kan ik dat nou zelf anders doen met mijn kind? Je hebt daar een paar prachtige voorbeelden van gegeven die ik niet had kunnen verzinnen. Dus dank je wel daarvoor. Namens iedereen die nu denkt van: ja, zo ga ik dat ook doen. Dit geeft me een ingang. Geweldig.
Carlien: Dankjewel. Tot gauw.
Marjena: Tot gauw.
Vond je deze aflevering waardevol? Download dan mijn gratis e-boek Etenslessen. Het is de volgende stap in het oplossen van overeten. Ik geef je in het boek een aantal onmisbare inzichten, maar ook een aantal praktische stappen waarmee je afvalt zonder dieet. Als je meer wilt dan alleen theoretische kennis, gaat mijn boek je daar zeker bij helpen. Ga naar mijn website en vraag daar jouw gratis e-boek aan. Je vindt deze via Etenslessen.com.
Je hebt geleerd om eten te beheersen. Maar vrijheid voelt anders. Vrijheid is luisteren naar je lichaam, je verlangens en waarheid. Het is stoppen met vechten en beginnen met begrijpen.
Dit zijn jouw etenslessen. Geen regels die je moet volgen, maar ontdekkingen die je mag doen. Als eten een worsteling is, is er iets in jou dat gehoord wil worden.
Overeten is de rook – niet het vuur. In mijn boek neem ik je mee in een nieuwe omgang met eten.